بدتر از انتظار مسافر چیزی نیست. اما باز این بهتر است تا انتظار رفتن مسافری که سوار قطار شده است، اما قطار هنوز ایستاده. آن دست تکان دادنهای احمقانه و بیربط، آن روی پا بلند شدن و سرک کشیدن پشت شیشههای قطار، آن بوسههای لوس روی هوا... بالهای بیمعنا که شاید دو دقیقه هم طول نکشد، اما تا ابد طول میکشد.
—رضا قاسمی
این کشنده است، خاطرهها را میگویم. پس بعضی چیزها را نباید فکر کرد، همانهایی که برای آدم عزیزند. یا نه، اصلاً باید آنها را فکر کرد، چون اگر فکرشان را نکنی خطر این هست که آنها را یکییکی در حافظه پیدا کنی. یعنی باید مدتی، یک مدت حسابی، فکرشان را بکنی، هر روز و چندبار در روز، تا وقتی که یک لایه لجن رویشان را بگیرد بهطوری که دیگر نتوانی از آن رد بشوی. این قاعدهی کار است.
—ساموئل بکت، ترجمهی ابوالحسن نجفی
مرحوم ابوالحسن نجفی پس از چاپ حافظ خانلری در مجلهی نشر دانش نوشت که دیگر دورهی تصحیح مکرر و وسواس برای رسیدن به «صحت» غزلها به سر رسیده و باید در فهم و شرح شعرهاش بکوشیم. یعنی همهی این کارها فینفسه که ارزشمند نبود، ارزشش به این بود که بعدتر بشود حرف دقیق زد. حالا، انتشار کارهای الهی و بهار و کی و کی هم مقدمهی فهم و شناختن و نقد شناخت و شرح و تفسیر است. باید اول متن در دسترس همه باشد، که بشود حرف زد. کتاب که چاپشده، جای سانسورها هم که مشخص است (چیزی که در بقیهی کتابها ندیدم کسی رعایت کند)، حذفیات هم که منتشر شد، خب سانسورها را هم دستی برگردانیم.
عجیب بود، جوری از سانسور کارهای شمیم بهار ننویسیم که انگار باقی کتابها کامل است. کمتر رمان و داستانی از دههی چهل و پنجاه هست که امروز بیسانسور چاپ شود. به این اعتبار، من بسیار با کار آقای شمیم بهار و نشر بیدگل همدلم که کارهای پیشتر منتشرشده را ولو با سانسور کم منتشر کردهاند. چیزی ضایع نشده. این ربطی به چیزهای دیگر ندارد.
حرفم این است که به خود متن باید رسید.
عقیدهی بنده را بخواهید: لعنت به سانسور که نمیگذارد کارهای گلستان و مسکوب و هدایت و بهار و نعلبندیان کامل منتشر شود. زاهدان پشمینهپوش گمان میکنند با این قبیل تقیهها لابد از فساد اخلاقی پیش میگیرند! عرضم این است که نقصان اصلی در فقدان نقد و شناخت دقیق است. در دقیق خواندن و فهمیدن و پیش رفتن است، در نخواندن دقیق همین چیزهاست که حتی بیسانسور منتشر میشود. منظورم کتابسازیهای آبکی اساتید جلالتمآب نیست که به درد ترفیع و تجمیع مرید و تحمیق خلق میخورد. چیزی از جنس «صادقیه در بیات اصفهان»، چیزی از جنس حافظخواندن خود الهی، «بوته بر بوته»ی مرحوم هاشمینژاد (که کاش در چاپ هرمس آن خردهدستکاریها را هم نمیکرد) و این قبیل چیزهاست.
نگرانم این مخالفخوانیها شمیم بهار را از چاپ دو رمانش منصرف کند. تا همینجا هم قدری دیر شده برای انتشار رمانی که سی سال پیش تمام شده همانقدر که انتشار دیرهنگام کارهای بیژن الهی، انتشار حاصل چهل پنجاهسال فکر و کار در مدت ۴-۵ سال نگذاشت که این کتابها در چرخهی دیدن و خواندهشدن و فهم و نقد و هضم قرار بگیرند. برای همین اغلب واکنشها حاصل شیفتگی و نفرت همسانیست، و دریغا که معدودی چیزهای دقیق که به کاری بیاید به انگلیسی منتشر شده.
میماند تذکر دو نکته که:
الف) بنده هیچ علقهی مخصوصی به کارهای آقای بهار ندارم بخصوص نقدهاش که فکر میکنم رسم و رفتار خسرانباری یاد منتقدان جسور داد و بیشتر به کار برجستهکردن خویشتن میخورد و لابد خودشان هم به دلیلی نقد «خانه سیاه است» را در کتاب نگذاشتند.
ب) از بردن نام بعضی آدمها کراهت دارم. مهم متن کارهای نویسنده است و راهی که میگشاید یا نمیگشاید. بقیه حواشیست و ده سال بعد یاد کسی نمیماند.
امتثال دستور کردم وگرنه من را چه به این حرفها که هیچکارهی عالمیم.
—مانا روانبد
از کی بود که تا دستم به چیزی میرسید میگفتم با آن چکار میشود کرد؟ اگر به کار نمیآمد، با سنگ میکوبیدمش یا آتشش میزدم ببینم چیزی از آن درمیآید یا نه. تنها چیزی که نمیپرسیدم از خودم که به چه درد میخورد، صدای بال کشیدن کبوتر بود، هرگاه که خسته بود و میخواست بنشیند به روی بام، یا بوی سینهاش. اگر خدا در سرتاسر زندگانیاش یک کار درست کرده باشد، همین است که کبوتر دریایی را درست کرد. اگر بوی سینهاش در یک راه بود و صدای بالش در راه دیگر، نمیدانستم به کدام راه بروم. میماندم در میانهی راه تا هر دوی آنها از دستم برود.
—محمدرضا صفدری
علاءالدین طباطبایی: خیلی دلم میخواهد بدانم شما متن را به چه صورت ترجمه میکنید. یعنی آیا هر جمله را یکبار میخوانید و بعد بلافاصله ترجمه میکنید، یا اینکه روی ترجمهی هر جمله تامل میکنید؟
ابوالحسن نجفی: خب، جوان که بودم متن را میخواندم و سریعاً ترجمه میکردم، اما الان یک جمله را ترجمه میکنم و بعد احساس میکنم که آن را به اشکال دیگر هم میتوان نوشت. یعنی جملهی اولم اگر بینقص و صحیح باشد، باز هم گاهی آن را دوباره و دوباره ترجمه میکنم. گاهی حتا یک جمله را به ده صورت گوناگون که همه هم صحیح است ترجمه میکنم و سپس بهترین آنها را انتخاب میکنم. برای مثال یک عبارت از کتاب شازده کوچولو و ترجمههای ممکن آن را در اینجا نقل میکنم.
شازده کوچولو به سیارهای رفته است که در آن یک فانوسبان هست. فانوسبان هر دقیقه یک بار فانوسش را روشن و دقیقهی بعد خاموش میکند، زیرا طول مدت شب و روز یک دقیقه بیشتر نیست. گردش سیاره به دور خود در آغاز به اندازهی معمول (یعنی مثلا بیستوچهار ساعت) بوده، ولی سرعت آن روز به روز بیشتر شده و اکنون به دو دقیقه رسیده است و بدین ترتیب فانوسبان فرصتی برای خواب یا استراحت ندارد. میگوید: «کار طاقتفرسایی دارم. پیشترها این کار معقول بود. صبح خاموش میکردم و شب روشن.» سپس عبارتی به زبان میآورد که اصل فرانسهی آن و دو ترجمهی انگلیسیاش که در اختیار دارم چنین است:
۱. بقیهی روز را میتوانستم استراحت کنم و بقیهی شب را بخوابم.
۲. بقیهی روز را فرصت داشتم که استراحت کنم و بقیهی شب را بخوابم.
۳. بقیهی روز را استراحت میکردم و بقیهی شب را میخوابیدم.
۴. بقیهی روز را فرصت استراحت داشتم و بقیهی شب را فرصت خوابیدن.
۵. بقیهی روز و شب دست خودم بود که استراحت کنم یا بخوابم.
۶. بقیهی روز دست خودم بود که استراحت کنم و شب بخوابم.
۷. دیگر دست خودم بود که بقیهی روز را استراحت کنم و بقیهی شب را بخوابم.
۸. فرصت داشتم که بقیهی روز را استراحت کنم و بقیهی شب را بخوابم.
۹. میتوانستم بقیهی روز را استراحت کنم و بقیهی شب را بخوابم.
۱۰. باقی روز را فرصت آسودن داشتم و باقی شب را فرصت خوابیدن.
چنانکه ملاحظه میکنید همهی این عبارتها از لحاظ لفظ و معنی و حتی سبک، با کم و بیش اختلاف، با متن اصلی منطبقاند. اما لابد یکی از میان آنها به متن نزدیکتر است. همان را باید انتخاب کرد.
—جشننامهی ابوالحسن نجفی، ۳۰ بهمنماه ۱۳۸۲