نازنین،

امروز هم دو نامه. یکی از رُم، از روز دومین تلفنت؛ یکی هم از آمریکا، سه‌شنبه، روز دریافت اولین نامه‌ی من. فوراً بگویم لطفاً «سروته چیزهای بی‌مورد» را نزنید. من عاشق چیزهای بی‌موردتانم. شما خانم خیلی خوبی هستید که همیشه در گردش‌های صبحانه و عصرانه‌تان باید چیزهای بی‌موردتان را همراه داشته باشید، مثل سگ‌های کوچک خاکستری چشم‌عسلی، که همپای خانم‌های تکیده‌ی متشخص در آفتاب‌های پریده‌ی حاشیه‌های bois de boulogne می‌گردند. کلمه‌های شما به دست‌وپای‌شان توی هم گیر می‌کند و می‌خورند زمین، به تشخص شما می‌افزایند، چشمتان همیشه به بالا به آسمان‌های آبی یکدست روبه‌روست.

عهد‌های‌مان را نگاه دارید. در نیویورک، سه شبانه‌روز در اتاق بسته‌ای خواهیم ماند با پرده‌های کشیده؛ در لندن، اردک سفارش خواهیم داد لب دریاچه‌ی هاید‌پارک؛ در رم شما، پابرهنه روی سنگ‌فرش‌های شبانه راه خواهیم رفت تا ته یک کوچه در اتاق سقف‌کوتاهی با رومیزی‌های چارخانه‌ی صورتی و سفید؛ چیزی برای‌مان بیاورند که اسمش یک سطر طول بکشد و قیمتش هم بعد یک سطر طول بکشد؛ در اندلس، وای، نمی‌دانم چه‌کار خواهیم کرد؛ اما، در پاریس، می‌توانیم روی سیل برگ‌های خشکیده راه بیفتیم، چون مسیح روی آب.

این‌جا خبری نیست، شمیم فقط سلام رسانده‌ست.

—بیژن الهی

پنجشنبه، ۲۳ آبان ۱۳۵۳

مجرای شب

شب

خشک

می‌نماید

چون

پوست

این خانه‌به‌دوش

قوز کرده

نرم با برف

رخت می‌کشد

چون برگی

مچاله

هی

زمان

از ما

خش‌وخشّ

می‌خواهد

—جوزپه اونگارتی، ترجمه‌ی بیژن الهی

یا مگر چیز دیگری

ستاره‌ی صبح بود

یا مکث تو در کلام؟

یا مگر چیز دیگری

نه جز جنبه‌ی استفهام...

زبان کوچکی بود آری

پرنده‌ی کوچکی بود امّا

بالها بی‌جُنب

گسترده مانده بود

چون پرندگان بزرگ

در خُنکا...

زبان دیگری بود آری

که بگوید

بی‌ که گفته باشد و انگاری

که نام می‌دهد تنها

به دامنه‌‌های تپّه‌ها

که بلرزند چنان

که پرسیده شوند

به آرامیِ این خُنکا

همچنان که آهسته دران گرم می‌شوم.

—بیژن الهی

چل‌سال رفت و بیش...

دوستی من با بیژن از نیمه‌ی دوم سال تحصیلی ۱۳۴۰ آغاز شد. هر دو دانش‌آموز دبیرستان شاهپور تجریش بودیم. بیژن انگار لج کرده بود و از دبیرستان البرز به مدرسه‌ای آمده بود که هنوز چند تنی از عقب‌مانده‌های «مدیرمدرسه‌»ای و بچه‌لات‌های شبهِ قهرمان سفر شب بهمن‌ شعله‌ور، که در آنجا درس می‌داد، این‌جا و آن‌جا به چشم می‌خوردند. چهره‌اش میان آن جمع قماربازان تیله‌انگشتی و قاپ‌انداز چندان متفاوت بود که انگار اسکار وایلد جوانی ـــ‌شبیه همان عکس مشهور با شنل و شالگردن و کلاه‌به‌دست‌ـــ ظهور کرده باشد و درست مثل الگویش دارد به سمت چپش نگاه می‌کند. من آماده‌ی کوبیدن یک روزنامه‌ی دیواری بودم که یادگاری از دوران خوش مدرسه بود. به احتمال زیاد تنها چند روز بعد بود که در میان قیل‌وقال مدرسه به من نزدیک شد و در گوشم بی‌خبر از دوروبرش ـــ‌با آن طنین خاص شعر خواندنش‌ـــ چنین خواند «به پهلوی چپت بنگر شب مهتاب در دوران» وقتی دید که گیج و سردرگم نگاهش می‌کنم توضیح داد «از ناصرخسروست. قشنگه، نیست؟»

بیژن دانش‌آموز رشته‌ی ریاضی بود. من رشته‌ی طبیعی درس می‌خواندم؛ و معلوم بود که هر دو از بدِ حادثه آنجا به پناه آمده بودیم. یکی از کنجکاوی‌هایم در آن روزها پی بردن به واکنش بیژن موقع برپا دادن سرِ کلاس بود. فکر می‌کنم یکی دو هفته بیشتر طول نکشید که بیژن صبح‌ها در نهایت آراستگی ـــ‌با شعری ماشین‌شده‌ـــ از راه می‌رسید؛ من را به کناری می‌کشید و با همان لحنِ خاص دلچسبش آن را می‌خواند. شعر که تمام می‌شد به عادت همیشگی‌اش سکوت می‌کرد؛ و بعد از لبخند محو و کشداری کاغذ ماشین‌شده را به من پیشکش می‌کرد.

یک روز تصمیم گرفتم یکی از آن شعرها را در روزنامه‌ی دیواری مدرسه بیاورم. عجیب این بود که خودش هم استقبال کرد ـــ‌این شاید نخستین نشانه‌های حادثه‌جویی پیشتازانه‌اش بود‌ـــ بعد حتا چند بیتی هم از صائب، لابد برای زمینه‌چینی ذهن خوانندگان احتمالی مدرسه، زینت روزنامه کرد؛ بعد هم رو به من کرد و با صدای بلند قهقه زد.

صدای روح ز جوش شراب می‌شنوم

صریر باب بهشت از رباب می‌شنوم

صدای شهپر جبریل عشق هر ساعت

ز جنبش پر مرغ اضطراب می‌شنوم

صفای پرده‌گیان خیال می‌بینم

صدای پای غزالان خواب می‌شنوم

چه حرف‌های سبک صائب از سیاه‌دلان

به پشت‌گرمی آن آفتاب می‌شنوم

این ماجرایی‌ست از دوره‌ی شانزده‌سالگی بیژن. تقارن احتمالی حادثه‌های بعدی او و مضمون شعر صائب البته تصادفی بوده است. در آن روزنامه‌ی دیواری به هر حال ضمانت صائب هم افاقه نکرد. بچه‌های مدرسه‌ای که شبه‌قهرمان‌های سفر شب بودند، از سر خشم، روزنامه‌ی دیواری را قیمه‌قیمه کردند و روی دیوار هم هر چه بد و بیراه بود حواله‌ی شاعر جوان. در عوض او چنان از این ناهمگون بودن خودش به شوق آمده بود که فردای آن روز دو تا از نقاشی‌هایش را به من هدیه داد و سال‌ها همواره به شوخی می‌گفت «تو اولین ناشر شعر من بودی.» اما شعری که بیژن برای روزنامه‌ی دیواری مدرسه به من داده بود هنوز دو سطری از آن به یادم مانده است:

فرزند خون من راه تو آن است

خرابه‌های ری نزدیک تهران است

چند روز بعد به خانه دعوتم کرد تا با گربه‌هایش، «سنبل‌الطیب» و «بلبل‌آقا»، آشنا شوم همان گربه‌ای که پس از مردن برایش چنین سرود: «چه زود پیر شد این گربه». آن گربه‌ها سال‌هاست که مُرده‌اند؛ اما آن عمارت کوچک نیمه‌ویرانِ ته باغ ـــ‌در خیابان شیرکوه زعفرانیه‌ـــ سال‌های سال شاهدِ خاموشِ خوردن بیش‌تر خرمالوهای پائیزیِ باغ و حرف زدن‌های بی‌پایان من و بیژن بوده است؛ عمارتی که حالا با خالی شدن از کتاب‌ها و رفتن بیژن گمان نمی‌کنم آینده‌ای داشته باشد؛ چرا که آینده تنها ازآنِ بیژن است. آن عمارت از کتاب خالی شد، باغ و خانه‌ی شماره‌ی ۲۰ سابق، ۱۵ کنونی، از بیژن خالی شد، اما آینده تا زبان فارسی هست بیژن را مثل گنجینه‌ای در کنار نیما با خود خواهد داشت.

—محسن صبا، این شماره با تأخیر ۷

از پیاده‌رو، از زیرِ همان

چنارها، روانه‌ی خانه‌اید و برگها

می‌ریزند.   از قضا یکی جسدی‌ست،

بی که اسبابِ توقّفِ هیچ عابری شود،

لابد ازان که امرِ طبیعی‌ست.   عجب آن‌جاست

که جسد فرقی با هیچ برگِ خشکیده ندارد

یا آن‌جاست که هر برگ هم بلااستثنا جسدی‌ست؟

البته فقط در خانه‌ست که این طعمِ غریبه زیرِ زبان

می‌آید، در همان چند دقیقه که منتظرِ دم کشیدنِ چایید،

خارج از فصلِ زمان و مکان.   در همان چند دقیقه

برگها را هم لابد بُرده بادِ پاییزی.

—بیژن الهی

نیمه‌ی عمر فریدریش هلدرلین

پر از گلابی زرد،

و سوری سرخ،

باغ رو در آینه‌ی برکه خوابانده است.

و شما قوهای دل‌فریب،

مست از بوسه،

سر را

در آب طاهر هوشیار فرومی‌برید.

وای من! وقتی که زمستان واقعیت یافت،

من، گل از کجا برگیرم،

و تابش آفتاب،

و سایه‌ی زمین را؟

دیوارها، خاموش و سرد،

قد افراشته‌اند، و در باد

پرچم و بادنما تاب‌تابی خشک دارند.

—ترجمه‌ی محمود حدادی

با امرودها، چه زرد، درمیاویزد

و غرق سوری‌ی وحشی

دیار به دریاچه، شما

ای قوهای نازنین،

و بوسه‌مست

ناغوش می‌خورید

در آب قدسی‌ی هشیار.

وای من، زمستان که بیاید،

کجا بیابم گلی،

و کجا آفتاب و کجا

سایه‌ی خاک؟

همه دیوارهاست که می‌ماند

بی‌زبان و سرد: تنها

رفرفه‌ی بادنماها

در باد.

—ترجمه‌ی بیژن الهی

از پاییز جان و شعر

یوخن اشمید

ترجمه‌ی محمود حدادی

نیمه‌ی عمر، یادگار هلدرلین از سال ۱۸۰۵، شاید ساده‌ترین شعر او، و آشکارا تک‌ساحتی، است. بندهای دوگانه‌ی این شعر در قبال هم نظمی برابرنهادی دارند. بند اول، در تصویر یک سرشاری طبیعت تابستانی، نیمه‌ی گوارای زندگی، را بازتاب می‌دهد. و بند دوم، در تصویر برهوت و یخبندان زمستانی، نیمه‌ی ناگوار آن را. آن هماهنگی که هلدرلین بر اساس کلامی از هراکلیت آن را «یگانگی همزمان متضاد» تعریفش کرده است، در بند اول در کشش پراکنده‌ها به‌سوی یکدیگر تجلی می‌کند: گلابی زرد و سوری سرخ در یک همزمانی خیالی به باغ زینت می‌بخشند و باغ –اینک رنگین– خود میل به جانب آب می‌کند که قو درون آن از مستی برخوردار است؛ اما از هوشیاری هم –(و این حس دوگانه تبلور عالی‌ترین و غنی‌ترین حالت شاعرانه است. زیرا شاعر از مستی الهام می‌گیرد و از هوشیاری دیدی باریک‌بین.)

بند زمستانی شعر برعکس؛ از ناهماهنگی‌ها حکایت می‌کند و از آسیب آن‌ها. به‌جای آن عنصر پیونددهنده، حال «دیوارها قد می‌افرازند» و جدایی می‌اندازند. الهام شاعرانه «خاموش و سرد» می‌شود و جای آن را صورت بیگانه می‌گیرد: «تاب‌تاب» اشیایی خشک که چیزی از طراوت میوه و گل، و مستی از هوشیاری هم‌ برخوردارِ قو در خود ندارد.

گزارشی از زندگی شاعر شعر دیگر: بیژن الهی

فرامرز اصلانی، دانشجوی روزنامه‌نگاری دانشگاه لندن، یکی از دوستان بیژن الهی در لندن بود که بعدتر همخانه‌اش هم شد. او که هنوز در لندن ساکن است هنگامی که از بیژن الهی حرف می‌زند متأثر می‌شود. او می‌گوید «نام بیژن خاطرات دوران شیرینی از زندگی‌ام را زنده می‌کند و چون به یادش می‌آورم باورم نمی‌شود که دیگر نیست».

فرامرز اصلانی روز آشنایی با بیژن را با جزئیات به یاد دارد: «با دوست همخانه، همدل و زنده‌یادم، بیژن الهی روزی در چاپخانه‌ای که در خیابان کنزینگتون لندن بود آشنا شدم. جایی که هرروز عصرها درش ایرانی‌ها (که بیشترشان دانشجو بودند) گردهم می‌آمدند. روزی جوانی را دیدم با موی بلند چین‌خورده که با یکی از دوستانش، بهمن شاکری، قهوه می‌خوردند. هر دو تازه به شهری آمده بودند که من دوسالی درش زیسته بودم. بهمن کتابی از ژان ژنه و بیژن جزوه‌ای از آپولینز را داشت می‌خواند و این کنجکاوم می‌کرد. آنان نیز دفتر الیوت را پیش روی من می‌دیدند. 

آن زمان من سال اول دوره‌ی روزنامه‌نگاری را در لندن آغاز کرده بودم و کتاب از دستم نمی‌افتاد. دیری نگذشت که هر سه دور یک میز نشستیم و گفت‌وگو آغاز کردیم. پس از زمانی کوتاه من و بیژن دریافتیم که هر دو در یک روز و در یک سال به دنیا آمده‌ایم. من در انجمن دانشجویان ایرانی با دوستانی چند به ایرانیانی که به کمک نیاز داشتند مددرسانی می‌کردم. با آن‌ها نزد دکترهای معالجشان می‌رفتیم و دردشان را می‌گفتیم که بیشترشان زبان انگلیسی نمی‌دانستند.

دوست دیگر در این انجمن علی‌محمد حق‌شناس بود که در رشته‌ی زبان‌شناسی درس می‌خواند. انجمن ماهنامه‌ای نیز بیرون می‌داد به نام پژوهش. پس از چندی من سردبیرش شدم و با همکاری بیژن و بهمن و حق‌شناس با دشواری بسیار نخستین شماره‌اش را چاپخش کردیم. در همه‌ی مدت چیزی که توجه مرا جلب می‌کرد این بود که بیژن سخت اهل کتاب بود. به گفته‌ی خودش آمده بود تا چندی زندگی در دیار شاعران و نویسندگانی را بیازماید که از آنان دستمایه‌ گرفته بود. پل میرابو را از نزدیک ببیند و در کتاب‌فروشی‌های پاریس و لندن پرسه بزند. به‌راستی من از او آموختم که کارم دگرگونه باشد، تا می‌توانم با شعر و موسیقی جهان آشنا شوم».

با بازگشت اجباری بهمن شاکری به ایران بود که بیژن و فرامرز همخانه شدند؛ کارهای مشترکی را آغاز کردند و سبک زندگی‌شان زبانزد دانشجویان دیگر شد: «من و بیژن هر دو پوشاک‌باز بودیم. دوست داشتیم خوش‌پوش باشیم. از شکم می‌زدیم ولی از پوشاک نه. البته این پوشاک‌بازی تنها وجه اشتراکمان نبود. پس از چندی بیژن بر آن شد که چهار شاعر یونانی انتشارات پنگوئن: کاوافی، سفریس، الیتیس، و گاتسوس را با همدیگر به فارسی ترجمه کنیم. من متن انگلیسی را ترجمه می‌کردم و بیژن آن‌ها را واسازی می‌کرد. چون می‌خواستم بدانم این شاعران با چه وزن و ترکیبی شعر می‌نویسند الفبای یونانی آموختم که در بیان کلام موسیقی‌شان و در یافتن قافیه‌‌ها بیژن را گمراه نکرده باشم. این دانش من از زبان یونانی تنها تا مرز مقایسه‌ی آخر بیت‌ها بود و معنی‌شان را نمی‌دانستم. گمانم این ترجمه‌ها در اندیشه‌وهنر آن زمان با سرپرستی شمیم بهار چاپ شدند. پس از چندی بیژن که دلش در پاریس گیر کرده بود بار سفر بست.»

—امید ایرانمهر، اندیشه‌ی پویا، شماره‌ی ۳۳، فروردین ۱۳۹۵

در غروب

باری آن‌همه دیر نمی‌پایید. تجربه‌ی سالها

نشان می‌دهدم. اما سرنوشت دررسید

به شتابی و آن‌همه را درنگ داد.

عمر زیبا دراز نبود.

اما چه پرتوان بود عطرها،

در چه بستری باشکوه غنودیم،

به چه کیفی تن سپردیم.

طنینی از روزهای خوشی،

طنینی از روزها نزدیک راند،

کمی از آتش جوانی ما هر دو؛

دوباره نامه‌ای به دست گرفتم،

و خواندم و بازخواندم تا فروغ رفته بود.

و افسردگی، آمدم بیرون بر مهتابی‌ ـــــ

آمدم بیرون تغییر حال دهم آخر

به تماشای کنجی از شهر که دوست داشتم،

تحرک اندکی به خیابانها، و در مغازه‌ها.

—کنستانتین کاوافی، ترجمه‌ی فرامرز اصلانی و بیژن الهی

ن

۱
به چه می‌اندیشی
به نخستین بوسه می‌اندیشم که تو را خواهم داد.

۲
بوسه‌های همسانِ سخنهای آن‌که در رؤیاست
شما بنده‌ی نیروهای نوآورده‌اید.

۳
در کوچه‌ی عشقهای کوچک
دیوارها به شبِ سیاه ختم می‌شوند

دوست می‌دارم
و پرده‌هایم سپیدند.

۴
بی‌درخش و سبک در آشیانه‌اش
پدیدار می‌شود به یک لبخند.

۵
۲۱ خردادماه ۱۹۰۶
به نیمروز
زندگی‌ام بخشیدی.

۶
سهل گفته‌ام هرآنچه سهل است
وفاداری‌ست.

۷
باید او را دید در آفتابِ سخت
سنگین از خرسنگهای دست‌نیافتنی
باید او را دید در اوجِ شب
باید او را دید آن‌گاه که او تنهاست.

—پل الوار، ترجمه‌ی بیژن الهی

تو را به یاد دارم

تو را به یاد دارم به همان‌گونه که در آخرین خزان بودی.
کلاهْ طوسی و دلْ آرام.
در چشم‌هایِ تو شعله‌هایِ شفق می‌جنگید.
و برگ‌ها در آبِ روحِ تو می‌افتاد.

پیچیده به بازوانِ من چون تاکی،
برگ‌ها صدایِ تو را می‌انباشت، صدایِ آهسته و آرامِ تو را.
هیمه‌یِ حیرتی که در آن تشنگیم می‌سوخت.

سنبلِ آبیِ شیرینی، تافته بر جانم.
چشم‌هایِ تو حس می‌کنم سفر دارد و دورَست خزان:
کلاهْ طوسی؛ صدا صدایِ پرنده‌ای؛ و دل همچو خانه‌ای
که به سویش آرزوهایِ ژرفِ من می‌کوچید
و بوسه‌هایِ من فرومی‌افتاد، به شادیِ اخگرها.

آسمان از یک ناو. کشت‌زار از تپه‌ها:
یادِ تو از روشنی‌ست، از دود، از آبگیری آرام!
ورایِ چشم‌هایِ تو شعله می‌کشید شفق‌ها،
و برگ‌هایِ خشکِ خزان میانِ روحِ تو می‌چرخید.

—پابلو نرودا، ترجمه‌ی بیژن الهی

آفتابِ عصر

این اتاق
چه خوب با من آشناست.
این اتاق و آن بعدی
شده حالا دفتر: تمام عمارت
شده شرکت، دفترِ ماملات و تجارت.

آه، چه مأنوسه این اتاق.

دیوان دمِ در بود، همین‌جا،
یک قالیچه‌ی ترکی هم پاش؛
یک تاقچه، این پهلو،
با دو تا گلابپاش؛
دست راست، نه، روبه‌رو، گنجه‌ای آینه‌دار؛
میز تحریر، وسط،
با سه‌ تا صندلی‌ی حصیرکار.
کنار پنجره هم بستر بود
که دران چه عشقها ورزیدیم.

بیچاره اثاث
هنوز هم انگار همین دور و ور است.

کنار پنجره بستر بود
که آفتابِ عصر تا نیمه می‌گرفت.

عصری طرفِ چهار شد
که جدا شدیم و قرار شد ــــ به هفته‌ای بعد... وایِ من،
هفته‌ای که بی‌شمار شد.

—کنستانتین کاوافی، ترجمه‌ی بیژن الهی

افسانه‌ی یولیانِ ولی و غریب‌نوازی‌ی او

پی‌ی خودشکنی، نقل سرگذشت خود می‌کرد؛ همه آنگاه ازو، صلیب‌کشان، می‌گریختند. در قریه‌ها که هم‌اکنون پشت سر گذاشته بود، تا شناخته می‌شد، درها را می‌بستند، برو نهیبها می‌زدند، برو سنگها میفکندند. دل‌رحم‌تران کاسه‌یی لب پنجره می‌گذاشتند، پس بادگانه را می‌بستند تا چشمشان به او نخورد.

رانده‌ از همه‌جا، از مردمان کناره گرفت؛ و به ریشه‌ها خورش می‌کرد، به گیاهان، به میوه‌های وحشی، و صدفها که به راستای کرانها می‌جست.

گاهی، در خم دامنه‌یی، آن پایین، انبوهی بام می‌دید تنگ هم، با سرمناره‌های سنگی، پلها، برجها، کوچه‌های تیره‌ی متلاقی، که از آن‌جا زمزمه‌یی مدام، تا به او برمی‌خاست.

نیاز آمیزش با زندگانی‌ی دیگران او را سوی شهر می‌کشاند. اما حالت حیوانی‌ی چهره‌ها، های‌وهوی کسب‌وکارها، بیمایگی‌ی گفت‌وگوی‌ها دلفسرده‌اش می‌کرد. روزهای عید، که درای کلیساها مردمان را همه در سپیده‌ها به نشاط می‌آورد، به اهالی نظاره می‌کرد، که از خانه درمیامدند، پس به پایکوبیها در میدانها، سقاخانه‌های فقاع در چارسوقها، به ساره‌های مشجرِ درِ اعیانی‌ی شاهزاده‌ها، و شام که می‌شد، از گلجامهای رنگی‌ی کوتاه، به میزهای درازِ خانوادگی آن‌جا که بچه‌های کوچک را مادربزرگها به زانو داشتند؛ هقهقه در گلوی او گره می‌خورد، و او سوی دشت برمی‌گشت.

به تماشای کره‌ها میان علفچرها، پرنده‌ها در آشیانه‌ها، خسنده‌ها بر گلها، جانش از مهر تیر می‌کشید؛ همه، نزدیک که می‌شد، به دور می‌دویدند، رمیده نهان می‌شدند، تیز پر می‌زدند و می‌رفتند.

او در پی‌ی خلوتها بود. ولی باد به گوشش خره‌های احتضار میامد؛ اشکهای ژاله، که روی خاک میفتاد، یادآور آن چکه‌های سنگینتر بود. آفتاب، همه‌ی شامگاهها، در ابرها خون می‌کرد؛ و هر شبی، در رویا، مادرکشی و پدرکشی ازنو بود.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بادگانه. «دریچه‌ی مشبکی را گویند که از درون خانه بیرون را توان دید و از بیرون درون را نتوان دید» (برهان قاطع). کرکره (فرهنگ عمید). به جای auvent که، به تذکار ویراستار فرانسوی، به معنای کرکره آمده‌ست.
ساره. یا «سار» پرده‌ست.
مشجر. برای damas، «پارچه‌یی که نقشه‌های آن شاخ و برگ باشد» (فرهنگ نفیسی).

—گوستاو فلوبر، ترجمه‌ی بیژن الهی