ای روح مکرّر
با پیراهنِ بلندِ سفید
در خوابِ چشمهای بازِ من
باز
چون چاکِ چشمِ زخم
باز
همچون که چشم در نورِ تندِ تُرْش تنگ میشود
ای روحِ پاکِ منیر
ای رازِ لحظههای خوابرفتگیام
ای تردّدِ یاد در برهوتِ میانِ تیک و تاک
رقصِ شعلهی شمع
ردِّ عبورِ توست
دویدنِ خطّ بر کاغذ
دویدنِ خون در رگ
و همواره پیراهنی بلند و سفید و مکرّر و بیجسم
در عبور
همچون تنِ کاغذ
سفید
و مکرّر
و بیجسم
—کیوان طهماسبیان، ترسگفتار درس، و دیگر شعرها
دستِآخر همهمان تو یه کشتی بزرگ نشستهایم و به نوبت پارو میزنیم. حتی روی میخ نشستهایم و همهچیزو ما میکشیم! و تازه چی گیرمون میاد؟ هیچّی! فقط کتک و بدبختی و چاخان و هزار جور پدرسوختگی. حضرات میفرمایند: «کار میکنیم!» این دیگه تعفنش از گند و بوی باقیِ چیزها بیشتره. کارِ حضرات رو میگم. ماها تو اسفلالسافلین کشتی به هنّوهنّ افتادهایم، گندمان گرفته و ازمان تعفن نجاست بیرون میزنه؛ و اون وقت بفرما! آقابالاسرها اون بالا رو عرشه، تو خنکا، خوشگل خانمهای سرخ و سفیدی رو که انگار با عطر بادشون کردن نشوندن رو زانوهاشون و حیام نمیکنن... ماها رو احضار میکنن رو عرشه. اون وقت کلاههای سیلندرشونو میذارن سرشون و، بعد، با عر و تیزِ تمام خطاب به ماها تُخم میفرمان که: «تنهلشها، جنگه! یخهی آشغالایی رو که تو وطن شمارهی دو هستن میگیریم کدوحلواییهاشونو تُخماقکوب میکنیم! یاالله، یاالله! تو کشتی از لوازم همهچی هست! همه با هم! اول حسابی یه عربده بکشین «زنده باد وطنِ شمارهی یک!» که دلوزهرهها رو آب کنه! جوری که از دور هم بشنون! اونایی که نخواسته باشن ریغِ رحمتو رو دریا سر بکشن، همچنون میتونن برن رو زمین سر بکشن، اونجا دستبهنقدتر میشه ریغِ رحمتو سر کشید!
—لویی فردینان سلین، ترجمهی احمد شاملو
یادبود، و کلاً هر کنشِ یادآوری، در حکمِ حاضر کردن/شدنِ یک غایب است. این که دالّ، همچون سنگِ قبری، یادبودیِ مدلولِ غایب را میکند، این که دالّ، در حضورِ خود، در این که شنیده یا دیده (یا کلاً محسوس) میشود، یادبودِ مدلولی بهغیبترفته است، زبان را به یادآوری پیوند میزند. و آیا برای همین نیست که مضمونِ فراق از مضامینِ مکرّرِ ادبیات است؟ (چرا که، در زبان، هر واقعیّتِ روزمرّه را میتوان به یک قصّهی عاشقانه بدل کرد)؛ و البته غایب بودنِ مدلول شرطِ ضروریِ شکل گرفتنِ عاشقانهای به نامِ دلالت است، چرا که اگر معنا بیواسطه در نشانه حاضر بود، اگر مدلولْ حاضرْ بود، دیگر نه نشانه ضرورت داشت، نه اصلاً معنا معنا داشت. پس، در این نشانهشناسی، دیگر رابطهی دالّ و مدلول را نه «قراردادی» و «دلبخواهی»، که یادبودی میبینیم، و هر نشانه را در حکمِ نوعی کنشِ یادآوری یا خاطره، و در نتیجه هر کلمه را، و در نتیجه کلِّ زبان را: خاطرهی یک مدلول غائب که با هر کنشِ یادآوری در واقعیّت حاضر نمیشود، بلکه پس مینشیند، دورتر میشود و جایش را میدهد به خاطرههای دیگر.
—کیوان طهماسبیان، صادقیّه در بیاتِ اصفهان
به شب آویخته مرغِ شباویز
مدامش کارِ رنجافزاست، چرخیدن.
اگر بیسود میچرخد
و گر از دستکارِ شب، درین تاریکجا، مطرود میچرخد.
به چشمش هر چه میچرخد ـــ چو او بر جای ـــ
زمین، با جایگاهش تنگ؛
و شب، سنگین و خونالود، برده از نگاهش رنگ؛
و جادههای خاموش ایستاده
که پاهای زنان و کودکان با آن گریزاناند،
چو فانوسِ نفسمرده
که در او روشنایی از قفایِ دود میچرخد.
ولی در باغ میگویند:
«به شب آویخته مرغِ شباویز
به پا، ز آویخته ماندن، بر این بامِ کبوداندود میچرخد.»
مرثیهای نجیب و آرام اینجا را پر کرده. صدای نی میآید. بوی برگِ بارانخورده. بوی هوا. رنگِ مهِ غروبزده. طعمِ شبهای دوشنبه و شنیدهام قبیلهای در آفریقا بوده که مردمش هرگاه دلتنگ میشدند میرفتهاند سرِ قبرِ مردههاشان میرقصیدهاند. جایی در اعماقِ عمیقِ آفریقا... آنجا که برگ میپوشند و هی غروب میشود و هی غروب...
تو، شاید، از آنهایی که پشت در میایستند و لبخند میزنند... از آنها که از بین سنگها شمرده راه میروند و به سنگِ ترکخورده میرسند، روی زمینِ یخی مینشینند، کتابشان را باز میکنند و سیگاری روشن و بعد بلند میشوند میروند آن گوشهی تاریک و پشت در میایستند و لبخند میزنند. از آنها که من ندیدهام و نمیتوانم بنویسم... نمیتوانم بگویم چطور پشتِ در میایستند و لبخند میزنند... میایستند پشت در و لبخند میزنند... میایستند و لبخند میزنند پشت در لبخند میزنند... در میزنند و لبخند میزنند...
—صالح ادنانی
و تن لذت دیگری نیز داشت. تن دختری را گرم میکردی و تنت را گرم میکرد و بوی بادام کوهی میگرفت و از لای لبان نمدارش نفس، گاه کوتاه و گاه لرزنده، اما پیوسته از درد و لذت گرم، بر چهرهات میخورد، و میفشردت و میفشردیش و بر شقیقهاش تارهای نرم مو نم داشت، و چشمهایش را میدیدی که بیحال میشود و خودت میرفتی و هنوز برنگشته میرفتی و باز میرفتی و برنمیگشتی و همچنان لرزان میرفتی، و بعد باز که میامدی انگار خورشید بودی برآمده از پشت کوههای شسته به ابرهای سرشار از نور، و بار اول که چشم گشودی، انگشتانت همچنان با گیسوانش بازی میکرد، و بوی شهوت شادت با بوی ساقههای سنبلههای شکسته درهم بود و آسمان اول شب از ستاره پر میشد، و موج لذت وسواس سرزنش از سینهی تو شسته بود، و دیگر مهم نبود که او را به زور به اینجا کشانده بودی و ترسانده بودیش که اگر با تو راه نیاید رسواش میکنی چون او، خسته از لذت، آهسته بر تو دست میکشید و میگفت دیگر با دیگران نخواهد رفت و همیشه با تو خواهد آمد و تو به شادمانی میدانستی که شرور بودهای که او را در بین بوسه دادنی به یک سرباز در پیچ کوچهای غافلگیر کرده بودی و بعد با ترساندن، چند روز ترساندن، امشب او را به اینجا این کشتزار گندم نزدیک شهر آوردی. باز در قعر کیف عمیقت خواهش دوباره میجوشید. میخواستی و میدانستی این خواهش مانند آن کشش پیش از این برای قامت خاموش موی سیاه چشم سیاهی نیست که اکنون از او دوری، دور افتادهای، چون جان تو اسیر نگاهش بود و این تن تو است که اکنون این دیگری را گرفته است. و پیروزی تنت اسارت روحت را در ذهن دور مینمود.
و این را رها کردی و دیگری آمد، و دیگری و دیگری آمد، و از شهری به شهر دیگری رفتی، و از سالی به سال و سال دیگری. و تنها گاهی یادی از او به ذهن میامد، دیگر نه درهم و همراه یاد تصویری در گوشهی دکان دوچرخهساز که راه جنگلی سایهداری بود.
—ابراهیم گلستان
یکی از آنها برای آنکه زبان لاتین او را امتحان کند، وادارش کرد تکههای کوتاهی از کتاب دیلکتوس را ترجمه کند و پرسید کدام یک از این دو جمله درست است: «روزگاران ما را عوض میکنند و ما در آنها عوض میشویم» یا «روزگاران عوض میشوند و ما با آنها عوض میشویم»؟
—جیمز جویس، ترجمهی منوچهر بدیعی
از نوشتن خسته شدم؛ عاجز شدم، و خسته شدم از خاطرههایی که حکایت من نبود و از آنجا که حکایت من نبود نمیباید مینوشتم چراکه وقت نوشتن جعل میشد؛ خسته شدم از تعطیلم و از اتاقم، و حالا که از زیر «مسافرخانهی پاییز» و نقطههای همسطر «پ»ی پاییز روی زمینهی آبی گذشته بودم و از پلهها بالا آمده بودم و مانده بودم بالاخره میفهمیدم که دیگر نمیباید میماندم و میباید میآمدم پایین و میگذشتم و میرفتم، آناً، میفهمیدم اما نمیتوانستم بنویسم، نمیتوانستم حتا بنویسم چرا نمیشد و چرا نماندم؛ خسته شدم از فارسی فرّارم که گرچه کلمههایش در فرهنگم بود تا وقتی کلمهها را پسوپیش میکردم پسوپیش میشد و جمله نمیشد، و چیزهایی هم بود، اینهمه چیز خدای من، که از همهی کلمههایی که میدانستم و هر کلمهیی که در فرهنگم مییافتم میرمید اما قسم میخورم که راست بود؛ خسته شدم از حتا راستهایی که بیحیلههای حکایتنویسی نمیشد نوشت و به کمک حیله که مینوشتم دیگر راست نبود.
—شمیم بهار
برای آنکه پیشپاافتادهترین رویداد به ماجرایی مبدل گردد، باید و همین بس که به نقل کردن آن پرداخت. این همان چیزی است که مردم را گول میزند: انسان همیشه نقال داستان است. او در احاطهی داستانهای خودش و داستانهای دیگران زندگی میکند، هر چه را که برایش رخ میدهد از خلال این داستانها میبیند؛ و میکوشد تا زندگیاش را طوری بگذراند که گویی مشغول نقل کردن آن است. اما باید انتخاب کرد: زندگی کردن یا نقل کردن.
—ژان پل سارتر، ترجمهی امیرجلالالدین اعلم